Ticari sözleşme kontrol listesi

Sözleşme serbestisi ve geçersizlik sınırı

Türk Borçlar Kanunu m.1 uyarınca taraflar, içerik ve tür bakımından kanunun emredici hükümlerine, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmayan her türlü sözleşmeyi özgürce kurabilir. Bu serbesti, sözleşmenin kanuna uygunluk denetimini ortadan kaldırmaz; emredici hükme aykırılık sözleşmeyi geçersiz kılar. Ticari sözleşmelerde ayrıca TTK m.12 ve devamındaki tacir ve ticari işletme hükümleri, taraf sıfatı ve işin ticari niteliğini belirler. Bu nedenle sözleşmenin konusu, tarafların tacir olup olmadığı ve emredici kurallara uygunluk ilk kontrol noktasıdır.

Taraf, konu, bedel ve ödeme düzeni

Sözleşmede taraf unvanları, yetkili imza sahipleri ve sözleşmenin konusu açıkça yazılmalı; tacirler arasında akdedilen sözleşmelerde TTK m.12 bağlamında taraf sıfatı ticari sicil kayıtlarıyla doğrulanır. Bedel, KDV dahil/hariç niteliği, ödeme takvimi ve para birimi eksiksiz düzenlenmelidir. Ödeme planında temerrüt faizi ve gecikme bedeli başlıkları yer almazsa, uyuşmazlıkta kanuni faize başvurulmak zorunda kalınır. Muğlak bedel ifadeleri, ifa ve temerrüt sürecinde ispat güçlüğü yaratır.

Fesih, cezai şart ve temerrüt hükümleri

TBK m.26 fesih hakkını, m.27 ise ihtar ve temerrüt kurumunu düzenler; fesih için öngörülen ihbar süresi ve haklı fesih sebepleri sözleşmede açıkça yer almalıdır. Cezai şart, TBK m.182 ve devamı çerçevesinde düzenlenir ve hâkim, aşırı görürse cezai şartı indirme yetkisine sahiptir. Borçlunun temerrüdü TBK m.101 ve devamında, alacaklının temerrüdü ise m.106 ve devamında sayılan koşullara bağlıdır. Bu hükümler orantılı ve uygulanabilir yazılmazsa mahkeme aşamasında zayıflar.

Cayma bedeli ve sorumluluk kalemleri

TBK m.179, cayma bedelini düzenler ve sözleşme kurulumuyla ilgili harcamaların telafisini öngörür; sözleşmede cayma hakkı tanınıyorsa bu bedelin hesap yöntemi belirtilmelidir. Tarafın sözleşmeye aykırı davranışından doğan zarar, TBK m.125 ve devamındaki haksız fiil sorumluluğu çerçevesinde de talep edilebilir. Kusur, zarar ve illiyet bağı somut biçimde ispatlanmalıdır. Sözleşmede sorumluluğu sınırlandıran maddeler, ağır kusur hâlinde hükmünü koruyamaz.

Uyuşmazlık çözümü: yetki ve tahkim

Ticari sözleşmelerde yetkili mahkeme, uygulanacak hukuk ve tahkim yoluna ilişkin seçim, uyuşmazlığın seyrini baştan belirler. Tacirler arasında tahkim, Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde tercih edilebilir ve uluslararası sözleşmelerde tahkim yeri ile dili açıkça düzenlenmelidir. Yetki sözleşmesi yapılmamışsa genel yetki kuralları uygulanır ve dava tarafın yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Bu başlıkların eksikliği, uyuşmazlıkta süre ve maliyet dezavantajına yol açar.

Çorlu’daki KOBİler için sözleşme kontrolü pratik olmalı

Çorlu ve Tekirdağ çevresindeki üretim, lojistik, hizmet ve tedarik ilişkilerinde sözleşmeler çoğu zaman hızlı ticari kararların arkasından gelir. Bu nedenle kontrol listesi akademik değil, uygulanabilir olmalıdır. İlk bakılacak başlık taraf bilgisi, imza yetkisi, vergi ve mersis bilgisi, teslim yeri, ödeme günü, vade, teminat ve işin kapsamıdır. Sonra ayıp, gecikme, kalite standardı, gizlilik, veri koruma, alt yüklenici, fesih ve yetki maddeleri okunmalıdır. İmza yetkisi olmayan kişiyle yapılan sözleşme veya kapsamı belirsiz iş tanımı, sonradan tahsil ve tazminat dosyasını zorlaştırır. Sağlam sözleşme, ticari ilişkiyi yavaşlatmaz; aksine tarafların neyi, ne zaman ve hangi standartta yapacağını netleştirir.

E-posta ve teklif formu da sözleşme düzeninin parçasıdır

Uygulamada birçok ticari ilişki tek bir imzalı sözleşmeyle değil, teklif formu, sipariş emri, e-posta yazışması, teslim tutanağı ve faturalarla yürür. Bu belgeler birbirini tamamlıyorsa sorun yoktur; fakat çelişiyorsa hangi belgenin öncelikli olduğu tartışma yaratır. Teklifte farklı, sözleşmede farklı, faturada farklı vade yazması tahsil sürecini zorlaştırabilir. Bu nedenle sözleşmeye ekler, teknik şartname, fiyat listesi ve sipariş formlarının öncelik sırası yazılmalıdır. E-posta ile kabul edilen değişikliklerin geçerli olup olmayacağı da belirlenmelidir. Özellikle sürekli tedarik ilişkilerinde her sipariş için ayrı sözleşme yapılmasa bile ana sözleşmenin çerçevesi net olmalıdır.

Tahsil kabiliyeti sözleşme imzalanırken düşünülür

Sözleşmenin amacı yalnızca işi başlatmak değil, uyuşmazlık halinde alacağı tahsil edilebilir kılmaktır. Vade, muacceliyet, temerrüt faizi, cari hesap kabulü, mutabakat, teminat, kefalet, ipotek, çek/senet ve yetki hükümleri bu yüzden önemlidir. Alıcı tarafın ödeme riski yüksekse yalnızca iyi niyetli ticari güvene dayanmak yerine teminat yapısı kurulmalıdır. Satıcı veya hizmet sağlayıcı açısından teslim belgesi ve kabul prosedürü yazılmadığında "hizmet alınmadı" savunmasıyla karşılaşılabilir. Alıcı açısından ise kalite standardı ve ayıp bildirimi net değilse bedel iadesi veya tazminat talebi zorlaşabilir. Sözleşme kontrolü, ilerideki icra dosyasının temelini bugünden kurar.

Yetki ve uyuşmazlık çözümü maddesi masrafı etkiler

Ticari sözleşmede yetki maddesi, uyuşmazlık çıktığında tarafların hangi şehirde ve hangi yargı yolunda karşılaşacağını belirleyebilir. Çorlu merkezli bir işletmenin İstanbul veya başka şehirde dava takip etmek zorunda kalması masraf ve zaman yükünü artırabilir. Tahkim, arabuluculuk, yetkili mahkeme ve icra dairesi hükümleri işin ölçeğine göre değerlendirilmelidir. Bazı sözleşmelerde önce müzakere veya arabuluculuk, sonra dava yolu düzenlenebilir. Ancak belirsiz ve çelişkili yetki hükümleri davanın başında usul tartışması yaratır. Sözleşme imzalanırken uyuşmazlık hiç çıkmayacak gibi düşünmek yerine, çıkarsa nerede, hangi belgeyle ve hangi maliyetle takip edileceği baştan planlanmalıdır.

Basvuru Oncesi Kisa Kontrol Listesi

• Taraf unvan, adres ve imza yetkileri ticari sicil kayıtlarıyla doğrulanmalı (TTK m.12).
• Bedel, KDV, ödeme takvimi ve temerrüt faizi açıkça yazılmalı (TBK m.101).
• Fesih ihbar süresi, haklı fesih sebepleri ve cezai şart orantılı düzenlenmeli (TBK m.26/m.182).
• Cayma bedeli ve sorumluluk sınırlandırması kanuna uygun biçimde yer almalı (TBK m.179/m.125).
• Yetkili mahkeme, uygulanacak hukuk ve tahkim seçimi sözleşmede açıkça belirtilmeli.
• İmza yetkisi, şirket bilgisi ve sözleşme eklerinin öncelik sırasını kontrol edin.
• Teklif, sipariş, fatura ve e-posta kayıtlarının birbiriyle çelişmediğinden emin olun.
• Tahsil riski için vade, temerrüt faizi, teminat ve teslim/kabul belgelerini düzenleyin.