Ticari sözleşme imzalamadan önce kontrol edilmesi gereken maddeler

Sözleşme serbestisi sınırlar içinde kullanılır

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.1, taraflara sözleşme serbestisi tanır; ancak emredici hukuka, ahlaka ve kamu düzenine aykırı hükümler geçersizdir. Ticari sözleşme bu serbesti içinde kalsa bile, bir hükmün geçersizliği tüm metnin geçersizliğini doğurmayabilir. Yine de sözleşmenin asıl amacını ortadan kaldıran bir geçersizlik tüm anlaşmayı çökertebilir. Bu nedenle metin yalnızca iş mantığıyla değil, yürürlük riskiyle birlikte okunmalıdır.

Ödeme, teslim ve muacceliyet koşulları net olmalı

Edimin konusu, miktarı, teslim yeri ve zamanı açıkça belirlenmediğinde ifa ihtilafı kaçınılmazdır. Gecikmede faiz, muacceliyet ve ödeme yerini düzenleyen maddeler tarafların gerçek riskini çizer. TBK'nin ifa ve temerrüt hükümleri çerçevesinde (m.101 ve devamı), sözleşmede süre ve koşul net ise temerrüt sonucu daha kolay kurulur. Belirsiz teslim ve ödeme planı, ileride ispat yükünü ağırlaştırır.

Cezai şart dengeli kurulmazsa hâkim indirir

TBK m.182 ve devamında cezai şart, borcun ifa edilmemesi veya gecikmesi hâlinde alacaklının talep edebileceği bir güvence olarak düzenlenir. Ancak cezai şart aşırı görülürse hâkim, TBK m.182 uyarınca indirime gidebilir. Sözleşmeye konan ceza miktarı ihlalin niteliği ve muhtemel zararla orantılı tutulmalıdır. Tek yanlı ve ölçüsüz ceza koşulları yargıda beklenen sonucu vermeyebilir.

Fesih ve bildirim hükümleri ihtiyatı belirler

TBK m.26 fesih hakkını, m.27 ise ihtarname ve temerrüt bağlamını düzenler. Sözleşmede hangi ihlalin fesih hakkı doğuracağı, bildirim süresi ve şekli açık değilse haklı taraf dahi hukuki güvencesiz kalabilir. Fesih koşullarının somut biçimde yazılması, ilerideki uyuşmazlıkta tarafın elini güçlendirir. Aksi hâlde genel hükümlere dönüldüğünde ispat ve süre riski büyür.

Yetki, tebligat ve delil sözleşmesi gözden kaçmamalı

TBK m.1 çerçevesindeki sözleşme serbestisi içinde, uyuşmazlık anında nereye başvurulacağı, tebligatın hangi adrese yapılacağı ve delil sözleşmesi hükümleri pratik sonucu doğrudan etkiler. Yetkili mahkeme ve tahkim seçimi sözleşmede açık değilse, yasal yetki kuralları işler ve taraf beklediği yargı çevresini bulamayabilir. Tebligat adresi yanlış veya eksikse ihtar sonuçsuz kalabilir. Bu başlıklar sözleşmenin formel gibi görünen ama aslında kritik bölümleridir.

Sözleşme kontrolü imza gününe bırakılmamalı

Ticari sözleşmelerde en pahalı hata, metni imza günü hızlıca okuyup yalnızca fiyat ve ödeme maddelerine bakmaktır. Oysa teslim, ayıp, cezai şart, temerrüt, fesih, gizlilik, rekabet yasağı, mücbir sebep, yetki, uygulanacak hukuk ve delil hükümleri uyuşmazlık çıktığında asıl belirleyici maddelerdir. Tarafların işi nasıl yürüteceği sözleşmede açık değilse iyi niyetli ticari ilişki kısa sürede alacak, tazminat veya fesih davasına dönebilir. Sözleşme kontrolü, müzakere bitince yapılan şekli bir işlem değil, müzakerenin parçası olmalıdır. Taslak ilk geldiğinde riskli maddeler işaretlenmeli, ticari ekip ile hukuk değerlendirmesi aynı masa üzerinden yürütülmelidir.

Cezai şart ve sorumluluk sınırı dengeli kurulmalı

Cezai şart, sözleşme ihlalinde hızlı baskı aracı sağlar; ancak orantısız veya belirsiz yazıldığında uyuşmazlıkta tartışmalı hale gelir. Hangi ihlalde ne kadar ceza uygulanacağı, cezanın tazminattan mahsup edilip edilmeyeceği, üst sınır bulunup bulunmadığı ve ihlalin nasıl ispatlanacağı açık olmalıdır. Sorumluluk sınırı maddesi de aynı dikkatle yazılmalıdır. Tedarikçi açısından sınırsız sorumluluk ticari riski büyütür; müşteri açısından aşırı dar sorumluluk gerçek zararın karşılanmasını engeller. Dengeli metin, her iki tarafın öngörülebilir risk üstlenmesini sağlar. Özellikle yazılım, danışmanlık, üretim, dağıtım ve hizmet sözleşmelerinde bu hükümler sözleşmenin ekonomik değerini doğrudan etkiler.

Fesih ve temerrüt maddesi operasyonel olmalı

Sözleşmede fesih hakkı yazsa bile nasıl kullanılacağı belirtilmemişse taraflar çıkış anında belirsizlik yaşar. İhtar süresi, aykırılığın giderilmesi için verilecek süre, derhal fesih halleri, ödeme temerrüdü, teslim gecikmesi, gizlilik ihlali ve fesih sonrası iade/teslim yükümlülükleri ayrı düzenlenmelidir. Temerrüt halinde faiz, cezai şart, hizmetin askıya alınması veya sözleşmenin sona ermesi gibi sonuçlar açık olmalıdır. Operasyon ekibinin uygulayamayacağı kadar karmaşık hükümler pratikte işe yaramaz. İyi sözleşme, sadece mahkemede savunulabilir değil, günlük iş akışında takip edilebilir metindir. Bu nedenle sözleşme kontrolünde hukuk ve operasyon dili birlikte düşünülmelidir.

Gizlilik, KVKK ve rekabet hükümleri sonradan eklenmemeli

Ticari sözleşmelerde gizlilik, kişisel veri, rekabet yasağı ve fikri hak hükümleri çoğu zaman ek madde gibi görülür; oysa birçok uyuşmazlık bu başlıklardan çıkar. Taraflardan biri müşteri listesi, fiyat bilgisi, teknik doküman, personel verisi veya yazılım erişimi alıyorsa gizlilik ve veri işleme koşulları açık yazılmalıdır. KVKK kapsamında veri sorumlusu ve veri işleyen rolleri, aktarım amacı, saklama süresi ve ihlal bildirimi düzenlenmelidir. Rekabet yasağı veya müşteri devralma yasağı varsa süre, coğrafya ve kapsam dengeli kurulmalıdır. Çok geniş yasaklar geçerlilik tartışması doğurabilir; çok dar hükümler ise ticari sırrı korumaz. Bu nedenle sözleşme kontrolü, ticari sır ve veri güvenliğini de kapsamalıdır.

Basvuru Oncesi Kisa Kontrol Listesi

• Sözleşmenin emredici hukuka ve kamu düzenine aykırı hükmü olup olmadığı kontrol edilmeli (TBK m.1).
• Ödeme, teslim, süre ve muacceliyet koşulları somut biçimde yazılmış mı incelenmeli.
• Cezai şart miktarı ihlalin niteliğiyle orantılı ve aşırı olmayacak şekilde değerlendirilmeli (TBK m.182).
• Fesih hakkı, bildirim süresi ve ihtar şekli sözleşmede açıkça düzenlenmeli (TBK m.26, m.27).
• Yetkili mahkeme/tahkim, tebligat adresi ve delil sözleşmesi hükümleri ayrıca okunmalı.
• Fiyat dışında teslim, ayıp, temerrüt, fesih ve cezai şart maddelerini ayrıca kontrol edin.
• Sorumluluk sınırı ve tazminat hükümlerinin ticari riskle uyumlu olup olmadığını değerlendirin.
• Fesih sonrası iade, veri silme, devir ve ödeme kapanışını açık yazın.